آثار و فواید روزه از منظر قرآن و روایات
آثار و فضایل روزه از نظر قرآن؛
«یا ایّها الّذین آمنوا كُتب علیكم الصیام كما كتب علی الّذین من قبلكم لعلّكم تتّقون» [1]؛ ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، روزه بر شما واجب شد كما اینكه (همچنان كه) بر كسانی كه قبل از شما بودند واجب شده بود، شاید پرهیزكار شوید و تقوا پیشه كنید.

اولین و بزرگ‌ترین فایده روزه تقوا است و آن، سودی است كه عاید خود شما می‌شود و فایده داشتن تقوی، مطلبی است كه احدی در آن شك ندارد، چون هر انسانی به فطرت خود این معنا را درك می‌كند، و اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود، و به مقام بلند كمال و روحانیت ارتقا یابد، اولین چیزی كه لازم است بدان ملتزم شود، این است كه از افسار گسیختگی خود جلوگیری كند و بدون هیچ قید و شرطی، سرگرم لذت‌های جسمی و شهوات بدنی نباشد، و خود را بزرگ‌تر از آن بداند كه زندگی مادی را هدف بپندارد و سخن كوتاه آن كه از هر چیزی كه او را از پروردگار تبارك و تعالی مشغول سازد، بپرهیزد. این تقوا تنها از راه روزه و خودداری از شهوات به دست می‌آید و نزدیك‌ترین راه و مؤثرترین رژیم معنوی و عمومی‌ترین آن ـ به طوری كه همه مردم در همه اعصار بتوانند از آن بهره‌مند شوند و نیز هم اهل آخرت از آن رژیم سود ببرد و هم شكم‌بارگان اهل دنیا ـ عبارت است از شهوت. خودداری از شهوتی كه همه مردم در همه اعصار مبتلای بدانند ‌و آن عبارت است از شهوت شكم از خوردن و آشامیدن و شهوت جنسی كه اگر مدتی از این سه چیز پرهیز كنند و این ورزش را تمرین كنند، به تدریج نیروی خویشتنداری از گناهان در آنان قوت می‌گیرد و نیز به تدریج بر اراده خود مسلط می‌شوند. آن‌وقت در برابر هر گناهی، عنان اختیار از كف نمی‌دهند و نیز در تقرب به خدای سبحان دچار سستی نمی‌شوند، چون پر واضح است كسی كه خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشیدن و عمل جنسی كه امری مباح است، اجابت می‌كند، قهراً در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرمانی‌ها، شنواتر و مطیع‌تر خواهد بود. این است معنای آن كه فرمود: «لعلّكم تتقون» [2]. ضمنا در آیات 187 سوره بقره، 92 سوره نساء و 89 و 95 سوره مائده و 35 سوره احزاب و 4 سوره مجادله خداوند از آثار روزه پذیرش توبه و پاداش نیك و... بشارت داده است.

آثار و فضایل روزه از نگاه روایات؛
از دیدگاه روایات، روزه‌دارای آثار و فضایل زیادی دارد. بعضی از آنها را مختصراً متذكر می‌شویم:
1. روزه جسم و بدن را سالم نگه می‌دارد.
قال رسول الله: صوموا تصحّوا [3] حضرت رسول اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‌فرماید: روزه بگیرید تا تندرست بمانید (شوید). یكی از پزشكان روسی به نام الكسی سوفورین روزه طبی (یعنی فرد 40 روز فقط آب بخورد) برای تجویز بیماری‌های صعب‌العلاج تجربه كرده و نتایج موفقیت‌‌آمیزی از آن به دست آورده بود كه استدلال این طبیب به شرح ذیل است: انواع بیماری‌ها از غذاهای زاید و اضافی كه از معده می‌گذرد و به تصرف بدن نمی‌رسد، سرچشمه می‌گیرد. این مواد غذایی اضافه، تولید عفونت‌هایی می‌كند كه بهترین شرایط را برای نشو و نمای میكروب‌ها و باكتری‌ها فراهم می‌سازد. بنابراین، اساس درمان همه آنها نیز مصرف‌كردن و نابود ساختن آن مواد اضافی از طریق گرسنگی و امساك از غذاست. این دو اصل همان است كه در عبارت كوتاه و پرمعنی از یك حدیث مشهور كه از پیغمبر اكرم (ص) نقل شده، صریحاً آمده است: «المعدةُ بیتُ كلّ داءٍ، و الحمئة رأس كل دواء؛ (بحارالانوار، ج 14) معده خانه تمام دردهاست و امساك بالاترین داروهاست. ولی در تعلیمات اسلامی برای تأمین این منظور دستور ساده و عملی راحتی داده شده و آن، روزه یك ماهه در هر سال است. مسلماً اگر كسی این روزه ساده اسلامی را همه‌ساله به طور مرتب انجام دهد و هنگام افطار و سحر از افراط و زیاده‌روی در غذا پرهیز كند، مواد زاید بدن او روی هم متراكم نمی‌شود تا نیازی به روزه طبی 40 روزه این طبیب ـ كه در تمام مدت 40 روز باید غذا را مطلقاً ترك گوید ـ پیدا كند. این روزه اسلامی (به شرط رعایت اعتدال در غذای افطار و سحر) خانه تكانی بسیار مفیدی برای بدن خواهد بود و بدن برای نیاز فراوان به مواد غذایی در روز، ذخیره خود را تدریجاً مصرف كرده و نشاط تازه‌ای پیدا می‌كند و همان نتایج كه از طریق روزه طبی با آن همه زحماتش تحصیل می‌شود، به سادگی فراهم خواهد كرد. [4]
2. تعادل اقتصادی:
امام صادق (ع) می‌فرماید: به راستی خداوند روزه را واجب كرده تا به وسیله او بین اغنیا و فقرا مساوات و برابری وجود آید و این برای آن است كه ثروتمندانی كه هرگز درد گرسنگی را احساس نكرده‌اند، به فقرا ترحم كنند. زیرا اغنیا هرگاه (خوردن و آشامیدنی) اراده كردند (و هوس هر نوع مأكولات و مشروبات كردند) برایشان میسر است. پس خداوند تبارك و تعالی (روزه را واجب كرد) كه بین بندگانش از فقیر و غنی، برابری به وجود آورد و اینكه سرمایه‌داران مسلمان درد گرسنگی را لمس كنند تا بر ضعفاء رقّت آورند و بر گرسنگان عالم ترحم كنند. [5]
3. مهار شهوت جنسی (عفاف):
روزه یكی از راه‌های مهار طغیان شهوت جنسی است، بنابراین میان عفت و روزه، رابطه مستقیم وجود دارد، پیامبر اكرم (ص) می‌فرماید: یا معشر الشباب ان استطاع منكم الباءَةُ ـ ‌فلیتزوّجُ، فانّه اَغضُّ للبصَر و اَحصنُ للفرج و من لم یستَطِعْ فعلَیْه بالصوم: ای گروه جوانان! كسی كه از شما توانایی بر ازدواج داشته باشد، ازدواج كند، زیرا ازدواج سبب می‌شود كه از نوامیس مردم چشم فرو بندد و دامان خویش را از آلودگی به بی‌عفتی حفظ كند و كسی كه توانایی بر ازدواج ندارد، روزه بگیرد. [6]
4. اخلاص:
عن فاطمه الزهراء: فرضَ الله الصیام تثبیتاً للاخلاص. [7] حضرت فاطمه (س) فرمود: خداوند روزه را به خاطر تثبیت اخلاص واجب فرموده است.
5. آرامش قلب:
قال الباقر: الصیام و الحج تسكین القلوب.[8] امام باقر (ع) فرمود: روزه و حجّ آرامش‌دهنده قلوب آدمیان است.
6. ورود به بهشت:
قال رسول‌الله: انّ الجنّه باباً یدعی الدّیان لا یدخل منه الّا صائمون.[9] رسول اكرم (ص) می‌فرماید: برای بهشت دری است به نام ریّان كه فقط روزه‌داران از آن در داخل می‌شوند.
7. دعای ملائك:
قال رسول‌الله: انّ الله وكّلَ ملائكة بالدّعاء للصّائمین.[10] رسول اكرم (ص) می‌فرماید: خداوند ملائكه‌ای را مأمور كرده است تا به روزه‌داران دعا كنند.
8. استجابت دعا:
قال ابوالحسن: دعوةالصائم تستجاب عند افطاره.[11] امام رضا (ع) می‌فرماید: دعای روزه‌دار هنگام افطار به اجابت می‌رسد. از آثار دیگر روزه در روایات، می‌توان به دور كردن شیطان از انسان و قبولی اعمال و شفاعتش نام برد كه در كتاب بحارالانوار، جلد 96 و كتاب علل الشرایع صدوق و خطبه شعبانیّه، بیان شده است.
 

 التماس دعا با صلای صلوات
  

پی‌نوشت‌ها:
----------------------------------------------
[1] . بقره/ 183. [2] . طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه از مصباح یزدی، بنیاد فكری علامه، 1367، ج 2، ص 9.
[3] . مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، تهران، المكتبه الاسلامیه، 1388 هـ ، ج 96، ص 255.
[4] . الكسی سوفورین، ترجمه: محمد جعفر امالی، تهران، انتشارات دار الكتب الاسلامیه، 1375، ص 5.
[5] . وسایل الشیعه، ج 7، ص 3.
[6] . مكارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، مدرسه الامام علی ابن ابیطالب، 1378، ج 2، ص 315.
[7] . بحار الانوار، ج 96، ص 368.
[8] . عظیمی، سید جعفر، روزه از دیدگاه قرآن و عترت، مؤسسه انتشارات رسالت رمضان 1415 هـ .
[9] . بحار الانوار، ج 96، ص 252.
[10] . همان، ص 253.
[11] . همان، ص 255.